محمد حسين عقيلى خراسانى شيرازى
309
خلاصة الحكمة ( فارسى )
نقوع / نقيع / نقوعات نقوعات : بدان كه « نَقوع » فواكه و ادويه را گويند كه در آب گرم كرده و يا بعضى عرقهاى مناسبه شب بخيسانند و صبح آب آن را گرفته بعد ماليدن و يا بدون آن به غير طبخ و بنوشند به تنهايى ، يا به آب سردارو . و بعضى گفتهاند كه سه شبانهروز بايد خيسانيد و روز سوم آشاميد ، و بعضى دو شبانه روز ، و بعضى گفتهاند كه در آفتاب بايد گذاشت ، و بعضى گفتهاند در زير سرگين بايد دفن كرد ، و بعضى گفتهاند جاى گرم نزديك اجاق و يا بر خاكستر گرم بايد گذاشت و كُل اينها به اختلاف ازمنه و فصول و بلدان و حرارت و برودت و رطوبت و يبوست و لطافت و كثافت و غلظت اجرام ادويه و امزجه برمىگردد . بالجمله بايد كه فاصلهء زمانى ممتد باشد ، تا قوت آن ادويه تمام در آب يا در عرق باز داده شود و ناقص نماند و فاسد هم نگردد و به غليان و جوش آيد و ترش نگردد و اعم از آن كه با شربتى يا سرداروى بياشامند يا بدون آن به تنهايى و جمع آن « نقوعات » است و بايد كه اجزاى نقوعات به دستور مطبوخات آنچه اخشاب و اصول و لحا و عروق باشند ، مرضوض - يعنى نيمكوفته - نمايند و همچنين به زور را و حبوب ، مانند : عناب و سپستان و امثال اينها قطعات نمايند تا خوب چسبيده گردند ، بايد كه مبالغه بسيار در ماليدن اجرام آنها ننمايند . نجيب الدين سمرقندى در اصول تراكيب نوشته كه نقوعات الطفاند از مطبوخات ساده ، و نسبت اينها به سوى مطبوخات ساده ، نسبت مطبوخات ساده است به سوى مطبوخات تقويت داده شده به سرداروج ، جهت آن كه غليان و طبخ بازمىدارد ادويه را از برآمدن قوت آنها ، و مخلوط مىگرداند بعضى اجرام آنها را با آب و تحليل مىدهد اجزاى لطيفهء آنها را ، خصوصاً آنچه مزاج آنها « رخو » يعنى سست باشد ، مانند : افتيمون و گل ها و شكوفهها و بسيارى از حشايش و اگر باشد لطافت اجزاى ادويه و رخاوت تركيب آنها به حدى كه به شستن زايل گردد مانند كاسنى ؛ پس بايد كه مبالغه در شستن آنها ننمايند ، پس به طريق اولى حرارت قويهء شديدهء طبخ و طول مدت آن به تحليل مىدهد آن را . و نيز نقوع سبكتر و سردتر از مطبوخ است ، [ به ] جهت آن كه كسب نمىكند از حرارتِ آتش گرمى را كه كسب مىكند مطبوخ و از اين جهت موافقتر و لائقتر است مر حميات